تجارت ایران با اوراسیا؛ ظرفیت مرزها پاسخگوی رشد مبادلات نیست
رشد شتابان تجارت ایران با روسیه و اتحادیه اقتصادی اوراسیا، ضعفهایی جدی در زیرساختهای مرزی و حملونقل را آشکار کرده است. افزایش تقاضا برای عبور از مسیرهای کریدور شمال–جنوب، صفهای طولانی کامیونها، کندی تشریفات و محدودیتهای لجستیکی، هزینه مبادلات را بالا برده و سرعت تبادلات را کاهش داده است.
به گزارش ایمیدکو، با بالا رفتن سهم بازار روسیه و کشورهای عضو اوراسیا در تجارت خارجی ایران، مسیرهای شمالی بیش از هر زمان به شاهراه مبادلات کشور تبدیل شدهاند. این تمرکز، نیاز به توسعه فوری گمرکات، پایانهها، اتصالهای ریلی و مدیریت هوشمند ترافیک مرزی را دوچندان کرده است.
فعالان اقتصادی تأکید میکنند بدون نوسازی تجهیزات گمرکی، دیجیتالیسازی فرآیندها، افزایش ظرفیت عملیاتی گذرگاهها و تقویت دیپلماسی اقتصادی، امکان بهرهبرداری کامل از فرصتهای بازار اوراسیا فراهم نمیشود. صفهای طولانی کامیونها، محدودیت پارکینگ و ترمینالها و نبود همزمانی کاری میان مرزها، به شکل مستقیم بر هزینه و زمان تحویل کالا اثر میگذارد.
جمهوری آذربایجان برای ایران تنها یک شریک تجاری نیست؛ این کشور حلقه اتصال به بازار روسیه و دیگر اعضای اوراسیاست و بخش مهمی از صادرات، واردات و ترانزیت ایران از این مسیر انجام میشود. هرگونه کندی در تشریفات، کمبود نیروی انسانی یا اختلال در زیرساختها، مستقیماً جریان تجارت خارجی را تحت تأثیر قرار میدهد.
در سالهای اخیر و همزمان با رشد مبادلات ایران و روسیه، محدودیتهای مسیر ترانزیتی از خاک آذربایجان بیشتر نمایان شده است. فعالان بخش خصوصی میگویند نبود رایزن بازرگانی ایران در جمهوری آذربایجان، هماهنگیهای اجرایی را دشوار کرده و پیگیری مسائل عملیاتی را به تأخیر میاندازد.
یکی از مسئولان اتاق بازرگانی تبریز با اشاره به وضعیت فعلی مرزها توضیح میدهد که کاهش زمان توقف کامیونها، افزایش شیفتهای کاری گمرک، تجهیز به سامانههای دیجیتال، توسعه محوطههای دپو و ارتقای پایانهها، پیشنیاز استمرار رشد مبادلات است. او میافزاید هرچه ظرفیت عملیاتی مرزها بیشتر شود، هزینه حملونقل کاهش مییابد و رقابتپذیری صادرکنندگان افزایش پیدا میکند.
تجارت رو به رشد، زیرساختهای محدود
افزایش صادرات و واردات از مسیرهای شمالغرب کشور، فشار سنگینی بر مرزها، پایانهها و محوطههای تخلیه و بارگیری وارد کرده است. بخشی از تجارت کشور از همین محور انجام میشود و همین موضوع سبب شده نیاز به توسعه انبارها، محوطههای کانتینری و ناوگان پشتیبان بیش از گذشته احساس شود.
همزمان، نبود برخی اتصالهای ریلی کلیدی و کمبود تجهیزات مدرن گمرکی، زمان تشریفات را طولانی کرده است. فعالان این حوزه تأکید دارند که دیجیتالیسازی فرآیندها، تبادل برخط داده میان گمرکات طرفین و همافزایی نهادی، میتواند صفها را کوتاه و هزینهها را مهار کند.
به گفته یکی از مسئولان حوزه گمرک در آذربایجان شرقی، توسعه راهکارهای عملیاتی مانند افزایش خطوط فعال پذیرش، افزایش ظرفیت پارکینگ کامیونها، ایجاد مسیرهای اختصاصی برای کالاهای فاسدشدنی و هماهنگی ساعت کاری با طرف مقابل، از ضروریات مدیریت پیک ترافیک مرزی است. او تأکید میکند که بدون این اصلاحات، گلوگاهها پابرجا میمانند و بهرهوری حملونقل کاهش مییابد.
با وجود رشد تعاملات با روسیه، مشکلات ترانزیتی همچنان پابرجاست و در نبود هماهنگیهای منطقهای، زمان عبور ناوگان افزایش یافته است. فعالان میگویند تکمیل اتصالهای ریلی و جادهای در محورهای کلیدی، بهویژه در بخشهای منتهی به جمهوری آذربایجان، باید در اولویت برنامهریزی قرار گیرد.
ارتقای کریدور و نقش دیپلماسی اقتصادی
کارشناسان بر این باورند که توسعه مبادلات با اوراسیا، علاوه بر ارتقای سختافزاری مرزها، به پیگیری جدی دیپلماسی اقتصادی نیاز دارد. تعیین رایزنهای بازرگانی فعال، تسهیل توافقهای مرزی، بهروزرسانی موافقتنامههای ترانزیتی و هماهنگیهای کنسولی، نقش تعیینکنندهای در کاهش اصطکاکهای عملیاتی دارد.
مدیران مرزی گزارش میدهند که افزایش ظرفیت عملیاتی در مرزهایی مانند جلفا، اثر مستقیمی بر سرعتدهی به فرآیندها داشته است. به گفته آنان، در برخی مقاطع به طور متوسط روزانه ۱۸۰ کامیون از این مرز تردد میکنند و مدیریت این حجم بدون توسعه پایانهها، تجهیزات و نیروی انسانی، دشوار خواهد بود.
جمعبندی فعالان بخش خصوصی روشن است: اگرچه بازار اوراسیا فرصتهای کمنظیری برای ایران فراهم کرده، اما تحقق کامل آن در گرو تقویت فوری زیرساختهای مرزی، گمرکی و حملونقل و نیز پیگیری منسجم دیپلماسی اقتصادی است. تنها در این صورت است که ظرفیت واقعی کریدور شمال–جنوب آزاد و هزینه مبادلات به شکل پایدار کاهش مییابد.